Gratis, maar niet zonder voorwaarden: pas op met het gebruik van foto’s van Wikipedia
Op Wikipedia staan enorm veel foto’s. Veel mensen denken dat zij deze afbeeldingen gratis mogen gebruiken op hun website of sociale media. Dat is inderdaad toegestaan, maar aan het gebruik zijn vrijwel altijd voorwaarden verbonden. Wie zich daar niet aan houdt, kan uiteindelijk voor de kantonrechter belanden en alsnog een hoog bedrag moeten betalen.
Om dat te voorkomen, moeten de licentievoorwaarden die bij iedere foto staan zorgvuldig worden gelezen. Wikipedia geeft zelf uitleg over het hergebruik van afbeeldingen buiten Wikimedia:
https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Reusing_content_outside_Wikimedia/nl
Dit artikel is een in een lange serie artikelen over fototrollen. Bedrijven die veel onterechte claims sturen over vermeend inbreuk op auteursrecht van foto’s.
Verschillende Creative Commons-licenties
Foto’s op Wikipedia kunnen onder verschillende licenties worden aangeboden. Veelgebruikte licenties zijn ontwikkeld door Creative Commons. Dat is zowel de naam van een organisatie als van het licentiesysteem dat deze organisatie heeft ontwikkeld.
Het woord Creative verwijst naar creatieve werken, zoals foto’s, teksten, muziek en video’s. Commons is een Engelse term voor iets wat gemeenschappelijk beschikbaar is: een gedeelde bron waaruit mensen onder bepaalde voorwaarden mogen putten.
Er bestaan verschillende Creative Commons-licenties. In vrijwel alle licentievormen komt de aanduiding BY voor. Dit onderdeel staat voor naamsvermelding: bij het gebruik moet worden vermeld door wie het werk is gemaakt. Wie een foto van Wikipedia gebruikt, moet daarom bijna altijd de naam van de maker vermelden.
Enkele voorbeelden van licentievormen zijn:
- CC BY – Creative Commons Attribution License: gebruik is toegestaan als de maker wordt vermeld.
- CC BY-SA – Creative Commons Attribution-ShareAlike License: de naam van de maker moet worden vermeld en afgeleide werken moeten onder dezelfde licentie worden gedeeld.
- CC BY-NC: alleen niet-commercieel gebruik is toegestaan.
- CC BY-ND: het werk mag niet worden bewerkt.
- CC0: de maker doet, voor zover dat juridisch mogelijk is, afstand van zijn rechten.
De licenties hebben daarnaast een versienummer. Let daarom goed op onder welke versie een foto op Wikipedia wordt aangeboden. De voorwaarden kunnen per versie verschillen.
In de meeste gevallen gebeurt er niets
Wie een foto van Wikipedia gebruikt zonder de naam van de maker te vermelden, of een foto ondanks een beperking toch voor een commercieel doel gebruikt, zal daar in 99,99 procent van de gevallen waarschijnlijk niets van merken. Vrijwel geen enkele maker gaat actief op zoek naar overtredingen van zijn licentievoorwaarden. Er zijn echter uitzonderingen.
Op de website van de Rechtspraak zijn verschillende vonnissen van kantonrechters te vinden over foto’s die op Wikipedia zijn geplaatst en vervolgens elders zijn gepubliceerd.
Er zijn in Nederland een handvol bedrijfjes actief die schikkingsvoorstellen sturen naar mensen die zich niet hielden aan de voorwaarden van de Creative Commons licentie. Vaak wordt een hoog bedrag gevraagd en wordt gedreigd met nog hogere kosten als de zaak voor de rechter wordt gebracht.
Rechter kent ruim 2.500 euro toe
Een opvallende Nederlandse zaak dateert uit 2021 en is gepubliceerd onder nummer ECLI:NL:RBMNE:2021:5887. De eiser was een fotograaf van wie een foto voor een commercieel doel was gebruikt zonder dat daarbij de licentievoorwaarden in acht waren genomen.
De fotograaf vorderde bij de rechter een bedrag van 360 euro voor de licentie, verhoogd met 50 procent vanwege het ontbreken van zijn naam. De rechter ging niet mee in die verhoging van 50 procent, maar kende wel een verhoging van 25 procent toe.
In deze zaak besloot de kantonrechter uiteindelijk dat de gebruiker van de op Wikipedia geplaatste foto ruim 2.500 euro moest betalen. Een groot deel van dat bedrag bestond uit proceskosten.
Is er daadwerkelijk schade geleden?
In Nederland zijn verschillende rechtszaken aangespannen door fotografen tegen personen of organisaties die een op Wikipedia geplaatste foto hadden gebruikt. Voorafgaand aan zo’n rechtszaak stuurde een gemachtigde namens de fotograaf doorgaans e-mails aan de gebruiker met het verzoek alsnog voor een licentie te betalen. Daarbij worden allerlei hoge kosten opgevoerd. In een toekomstig artikel wordt dit nader beschreven.
Of daadwerkelijk schade is geleden en, zo ja, hoe groot die schade is, staat niet zonder meer vast. De fotograaf heeft de foto immers bewust op Wikipedia geplaatst en deze gratis beschikbaar gesteld.
De fotograaf zal dan moeten bewijzen dat hij daarnaast licenties voor zijn foto’s verkocht en welke prijzen hij daarvoor rekende. Het is daarom belangrijk dat een gedaagde in het verweerschrift zeer uitgebreid beschrijft en onderbouwt of daadwerkelijk schade is ontstaan doordat geen betaalde licentie is gekocht.
Een van de fotografen die een rechtszaak begon, publiceerde zijn foto’s bovendien niet onder zijn eigen naam, maar onder een pseudoniem. Dat roept de vraag op of deze fotograaf met het plaatsen van foto’s op Wikipedia werkelijk naamsbekendheid probeerde te verwerven of daarmee een ander doel had.
Duitse rechter: geen aantoonbare schade
Waar een Nederlandse kantonrechter akkoord ging met het toekennen van een schadevergoeding, dacht een Duitse rechter daar in 2022 heel anders over.
De Duitse zaak is hier te vinden:
https://de.openlegaldata.io/case/ag-frankfurt-am-main-2022-01-05-30-c-411320-47
In een soortgelijke zaak als die in Nederland oordeelde de Duitse rechter dat geen sprake was van aantoonbare schade. De volledige uitspraak is hier te lezen:
De rechter overwoog:
“Desondanks is geen schade ontstaan die in geld kan worden uitgedrukt. Weliswaar zouden licentiepartijen in gevallen als het onderhavige in beginsel een licentievergoeding overeenkomen, omdat het gebruik zonder naamsvermelding een voordeel voor de gebruiker oplevert (OLG Frankfurt am Main, ZUM-RD 2020, 443). De grondslag voor de berekening van de schade is echter het verlies dat de maker lijdt door het misgelopen publicitaire effect (OLG Frankfurt am Main, ZUM-RD 2020, 443). In dit geval is niet gebleken dat de gedaagde opdrachten is misgelopen doordat de eiseres zijn foto’s heeft gebruikt.
Het betreft geen foto’s die zich onderscheiden van talrijke andere stadsgezichten of die anderszins een bijzondere publicitaire waarde hebben. Juist bij dergelijke foto’s kan zonder nadere aanwijzingen niet worden aangenomen dat derden, wanneer zij de foto’s met vermelding van de naam van de maker hadden gezien, naar hem zouden hebben gezocht en hem opdrachten zouden hebben verstrekt.
Evenmin is gebleken dat de eiseres door het gebruik van de foto’s winst heeft gemaakt die als door de inbreukmaker behaalde winst zou moeten worden afgedragen.”
Dertig dagen om de overtreding te herstellen
Sinds versie 4.0 van de CC BY-SA-licentie is een herstelregeling opgenomen. Creative Commons schrijft daarover op zijn website:
“Met 4.0 krijgt de licentienemer 30 dagen de tijd om de contractbreuk te herstellen nadat de fout opgemerkt is.”
Dit automatische herstel is aan de licentie toegevoegd omdat onder versie 3.0 van de Creative Commons-licenties alleen de rechthebbende opnieuw toestemming kon geven voor verder gebruik nadat een overtreding had plaatsgevonden.
Wanneer een gebruiker onder een 3.0-licentie per ongeluk de naamsvermelding vergat en die fout vervolgens snel herstelde, werd de licentie technisch gezien niet automatisch opnieuw van toepassing op het gebruik van dat specifieke werk.
Ook onder versie 4.0 geldt echter: een inbreuk blijft een inbreuk. Zelfs wanneer de gebruiker de fout binnen dertig dagen na ontdekking of notificatie herstelt, kan de rechthebbende nog steeds rechtsmiddelen inzetten wegens de tijdelijke overtreding. De rechthebbende kan dus een sommatie sturen en een financiële claim indienen.
De herstelregeling beschermt de gebruiker vooral tegen het definitief verlies van de licentie. Zij biedt geen garantie dat een tijdig herstelde overtreding nooit financiële gevolgen kan hebben.
In de licentie staat niet voor niets:
“Om twijfel te voorkomen: Artikel 6(b) doet geen afbreuk aan het recht van de Licentiegever om rechtsmiddelen aan te wenden voor de overtredingen van deze Publieke Licentie.”
Bron:
https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/legalcode.nl
Stel dat iemand nalaat de naam van de maker bij een afbeelding te vermelden en daar op 1 juli door de maker op wordt gewezen. Als de gebruiker de overtreding vervolgens binnen dertig dagen herstelt of het beeld verwijdert, kan hij nog steeds een schadeclaim ontvangen wegens de auteursrechtelijke overtreding die vóór het herstel heeft plaatsgevonden.
Wanneer de gebruiker binnen dertig dagen na ontdekking van de overtreding alsnog aan de licentievoorwaarden voldoet, mag hij de afbeelding wel blijven gebruiken. Het is dus niet noodzakelijk de afbeelding te verwijderen: de ontbrekende of onjuiste naamsvermelding kan ook worden hersteld.
Meer uitleg over de 4.0-licenties staat op deze site:
Hoe moet de naam worden vermeld?
De CC BY-SA 4.0-licentie schrijft niet één verplichte vorm of plaats voor de naamsvermelding voor. De wijze waarop de naam wordt vermeld, moet redelijk zijn voor het gebruikte medium.
De gebruiker kan ervoor kiezen de naam van de maker direct onder de foto te plaatsen of onderaan het artikel te vermelden. Bij gebruik van een foto in een magazine kan de maker bijvoorbeeld ook op een colofonpagina worden genoemd.
Alleen een naam in de doorgaans onzichtbare EXIF-gegevens van een online afbeelding zal normaal gesproken niet volstaan, zeker niet wanneer daarin ook de bron en de toepasselijke Creative Commons-licentie ontbreken.
Het doel van de naamsvermelding is onder meer dat iemand die het beeld eveneens wil gebruiken, de fotograaf kan vinden en benaderen. De fotograaf kan daardoor extra opdrachten en inkomsten krijgen.
In een serie vervolgartikelen wordt nader uitgelegd hoe gebruikers kunnen omgaan met bedrijven die brieven en e-mails sturen waarin hoge bedragen worden geclaimd wegens vermeende auteursrechtinbreuken.
Goed om te vermelden is dat foto’s van Wikimedia zonder de voorwaarden NC en ND beschikbaar zijn. Je mag die foto’s dus commercieel gebruiken en wijzigen.
Bij schending van de CC-licentievoorwaarden kan de auteursrechthebbende zijn/haar schade niet begroten op het mislopen van een licentievergoeding: van dat recht is immers afstand gedaan. De rechthebbende zal de schade op een andere wijze moeten onderbouwen: misgelopen naamsbekendheid, reputatieschade etc.
Voor het niet vermelden van de licentievorm SA lijkt mij dat er geen schade kan ontstaan. In de honderden dossiers die ik zag is daar ook nooit melding van gemaakt. Logisch, want dan verklapt de fototrol dat de foto gratis beschikbaar was!
De hersteltijd is een leuke gimmick. Maar in wezen is dat al geregeld bij wet. Als jij gewezen bent op een inbreuk, dien je de inbreuk per direct te staken (door de foto te verwijderen, de naam erbij te vermelden of een licentie aan te schaffen). Alleen degene die weet, of redelijkerwijs behoort te weten, dat hij inbreuk pleegt is namelijk schadeplichtig artikel 13.1 handhavingsrichtlijn 2004/48/EG.
Dat CC-licenties voor fotografen zoals in de door jou aangehaalde zaak een lucratief verdienmodel zijn, hebben we te danken aan rechters zoals mr. F.C. Burgers en mr. G.J.J. Smits.