De slager die zijn eigen vlees keurt: waarom Nederlandse media zwijgen over het verdienmodel van het ANP
Waarom Nederlandse media zwijgen over het verdienmodel van het ANP
Duizenden Nederlanders ontvangen jaarlijks een dreigende e-mail over vermeende auteursrechtschendingen. Toch blijft het opvallend stil in de landelijke media. Het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP), hofleverancier van nieuws en beeld voor vrijwel alle kranten en omroepen, stuurt via juridische tussenpartijen schikkingsvoorstellen naar particulieren, kleine ondernemers en verenigingen die foto’s zouden hebben gebruikt zonder licentie. De bedragen lopen regelmatig op tot honderden of zelfs duizenden euro’s.
Echter lang niet altijd heeft het ANP gelijk. Structurele journalistieke aandacht voor deze praktijk ontbreekt.
Die stilte is geen toeval.
Wat is er aan de hand?
Al zeker tien jaar krijgen particulieren, verenigingen en middenstanders e-mails en brieven van het ANP of het Belgische Visual Rights Group. Daarin staat dat is vastgesteld dat een foto op een website of op social media is geplaatst en dat daarmee het auteursrecht zou zijn geschonden. Om een gang naar de rechter te voorkomen wordt een schikkingsvoorstel gedaan.
De geadresseerde kan ook een licentie voor de foto kopen, maar tegen een aanzienlijk hoger bedrag dan waarvoor dezelfde foto in de ANP-beeldbank wordt aangeboden. Daarbovenop komen nog de kosten voor de opsporing van de vermeende inbreuk.
Op papier klinkt dat redelijk. Niemand mag zomaar foto’s van internet plukken. In de praktijk schiet het ANP echter met hagel. Er zijn vele gevallen bekend waarin het ANP voor de betreffende foto helemaal geen auteursrecht bezit. Dat is slechts één voorbeeld van hoe mensen ten onrechte onder druk worden gezet om te betalen. Recent heeft strijder tegen dit onrecht, Martine Bakx, een rechtszaak van het ANP gewonnen.
Overigens zijn niet alleen de vermeende daders de dupe van de praktijken van bedrijven als het ANP. Ook fotografen zelf. Bedrijven dragen vaak slechts een deel van de geïnde bedragen af. Zo overkwam het fotograaf Roos Aldershoff dat ze ongeveer 150 euro kreeg van de geincaseerde 1200 euro.
Deze praktijk werd in het vakblad AMI – tijdschrift voor auteurs-, media- en informatierecht in 2020 beschreven in een artikel genaamd ‘ Auteursrecht-trollen Hoe ze te herkennen en hoe ze te bestrijden‘. Geschreven door Prof. mr. D.J.G. Visser , hoogleraar IE te Leiden en advocaat te Amsterdam (Visser, Schaap & Kreijger), Mr. dr. C.J.S. Vrendenbarg ( universitair docent IE te Leiden) & Mr. B.J.A. Bogaerts (juridisch medewerker te Amsterdam).
Controleurs van de macht
De media gelden als controleur van de macht. Een kernfunctie in een democratische rechtsstaat. Maar bij deze praktijk van het ANP kijken journalisten structureel de andere kant op.
Dat is opmerkelijk, want de signalen zijn talrijk. Er zijn tientallen blogs over geschreven. Mensen klagen op consumentenfora van onder meer AVROTROS Radar en BNNVARA Kassa. Tientallen zaken zijn behandeld door kantonrechters.
En toch heeft geen enkel landelijk dagblad, noch media als RTL Nieuws, NOS of NU.nl ooit een inhoudelijk artikel gepubliceerd over deze praktijken.
De slager die zijn eigen vlees keurt
Het ANP is geen gewoon mediabedrijf. Het vormt de ruggengraat van de Nederlandse nieuwsvoorziening. Vrijwel elke krant, nieuwssite en omroep is afhankelijk van ANP-content: teksten, foto’s, video’s en datafeeds.
Dat maakt kritische verslaggeving ingewikkeld. Wie schrijft over het ANP, schrijft over een directe zakenpartner en collega bedrijf. In sommige gevallen zelfs over een essentiële leverancier zonder realistisch alternatief. Die afhankelijkheid creëert een structureel belangenconflict: media controleren liever niet de partij waarvan zij zelf afhankelijk zijn.
Geen nieuwswaarde, of geen risico?
Vaak wordt aangevoerd dat auteursrechtkwesties te technisch zouden zijn, of dat het slechts civiele geschillen zonder maatschappelijke relevantie betreft. Dat argument houdt weinig stand.
Het gaat om een systematische praktijk waarbij burgers juridisch onder druk worden gezet, met standaardbrieven, geautomatiseerde detectiesoftware en een schikking als enige realistische uitweg.
Veel ontvangers betalen, niet omdat zij overtuigd zijn van hun schuld, maar omdat procederen onhaalbaar is. De kosten, onzekerheid en dreiging van hogere claims maken het verdienmodel effectief. Daarnaast zit er vaak meer dan een jaar tijd tussen het ontvangen van de brief van een fototrol en de zitting bij de kantonrechter. Precies dat spanningsveld — macht tegenover individu — vormt klassiek journalistiek materiaal.
Zelfcensuur in de mediasector
De werkelijke verklaring lijkt eerder zelfcensuur dan onwetendheid. Redacties weten dat kritiek op het ANP gevolgen kan hebben: verslechterde relaties, moeizame contractonderhandelingen, minder toegang tot beeldmateriaal.
Bovendien bewegen veel journalisten zich gedurende hun loopbaan tussen redacties, persbureaus en communicatiebureaus. Het medialandschap is klein. Kritiek op het ANP voelt daarmee als kritiek op collega’s, toekomstige werkgevers of persoonlijke netwerken.
Ook media verdienen mee
Nog een reden dat Nederlandse media zwijgen: ze profiteren zelf van hetzelfde verdienmodel. Uit onderzoek van BNR blijkt dat het Duitse Copytrack sinds 2019 voor DPG Media werkt. In één week in 2024 alleen al behandelde Copytrack namens deze uitgever 1.054 zaken.
In de zomer van 2025 wijzigde Copytrack zijn naam in Rightsdefend (RD Legal GmbH). Het hernoemen van fototrolbedrijven komt vaker voor. Zo veranderde het huidige Graphics Detective al drie keer van naam. Het lijkt een manier te zijn om reputaties te resetten en sporen te wissen. In Nederland lijkt Rightsdefend inmiddels niet meer actief. Sinds 2025 zijn er nauwelijks nog online klachten te vinden.
Onterecht het terecht vinden
Veel journalisten beschouwen het optreden van het ANP als gerechtvaardigd. Illegaal gebruik van foto’s schaadt immers collega-fotografen. Maar opvallend genoeg doen weinig journalisten zelf onderzoek naar de manier waarop het ANP deze claims afdwingt.
In een opmerkelijk contrast met de aantoonbare misstanden rond de handelswijze van het ANP, stellen juist de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ) en de Nederlandse Vereniging van Fotografen (NVF) dat de Auteurswet onvoldoende functioneert. Volgens deze belangenorganisaties zijn de proceskostenvergoedingen in zaken bij de kantonrechter te laag, waardoor partijen als het ANP hun gemaakte kosten niet volledig kunnen verhalen. Ook pleiten zij voor hogere schadevergoedingen bij auteursrechtinbreuk.
Opvallend is echter dat deze verenigingen zelden publiekscampagnes voeren om burgers, verenigingen en kleine ondernemers actief te informeren over de basisregel dat het zonder licentie gebruiken van foto’s niet is toegestaan. Evenmin wijzen zij structureel op laagdrempelige alternatieven, zoals het gratis genereren van illustraties met behulp van AI, waarmee juridische risico’s eenvoudig kunnen worden vermeden.
De blinde vlek van de journalistiek
Ironisch genoeg beschermen journalisten het publiek tegen machtsmisbruik — behalve wanneer die macht uit de eigen sector komt. Waar de pers zonder terughoudendheid multinationals, techbedrijven en overheden onderzoekt, ontbreekt die reflex bij interne spelers.
Het resultaat is een blinde vlek: een praktijk die duizenden mensen raakt, maar vrijwel onzichtbaar blijft in de media die zeggen op te komen voor transparantie en rechtvaardigheid.
Sterker nog, de NVJ waarschuwt in een artikel op haar eigen website voor zogenoemde juridische charlatans. Volgens auteur Paul Teixeira, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Fotografen, gaat het daarbij om mensen die stellen dat claims van bijvoorbeeld het ANP juridisch nergens op gebaseerd zijn. Dergelijke kritiek noemt Teixeira zelf een verdienmodel.
Teixeira verwijst in zijn column naar de website Netkwesties. Zonder haar naam te noemen bedoelde hij ongetwijfeld Martine Bakx. Zij voert al jaren strijd tegen fototrollen als het ANP en schreef daarover diverse stukken voor Netkwesties.
Die framing illustreert volgens critici vooral hoe journalisten en fotografen structureel wegkijken van de handelspraktijken van partijen als het ANP, Copyright Agents en vergelijkbare claimbedrijven. Inmiddels bestaan er tientallen gedocumenteerde gevallen waarin geautomatiseerde opsporingssoftware ten onrechte dreigende schikkingsvoorstellen met buitensporige bedragen verstuurt naar particulieren, kleine ondernemers en verenigingen die feitelijk geen auteursrechtinbreuk hebben gepleegd.
Wie controleert de controleurs?
De kwestie rond het ANP legt een fundamenteel probleem bloot in de Nederlandse journalistiek: wie controleert de controleurs wanneer zij zelf onderdeel zijn van het systeem?
Zolang het ANP fungeert als onmisbare infrastructuur, zal kritische verslaggeving over zijn commerciële en juridische praktijken schaars blijven.
Niet omdat het geen nieuws is — maar omdat het te dichtbij komt.
2 feitjes die niet kloppen:
Graphic Detective was de eerste naam van wat nu Copyright Agent Benelux heet.
Stuk Juridische Charlatan is onder redactie van Paul Teixeira. De schrijver is fotograaf René Hendriks van Regio15 en District8.