Fototrollen in beeld: hoe ANP en claimbedrijven verdienen aan dubieuze foto-claims
Iedereen die een website beheert, wil zijn verhaal ondersteunen met beeld. Het internet staat vol miljoenen foto’s die met een paar klikken te downloaden zijn. Maar achter dat ogenschijnlijk vrije aanbod gaat een miljardenmarkt schuil: de markt van beeldrechten. En in die markt opereren bedrijven die volgens critici steeds vaker functioneren als fototrollen — partijen die met geautomatiseerde systemen op zoek gaan naar vermeend ongeoorloofd gebruik van foto’s en daar hoge claims aan verbinden. Een andere term voor dit soort bedrijven is copyrightmaffia of auteursrechttrollen.
De bekendste speler in Nederland is het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP), hofleverancier van foto’s voor kranten en nieuwssites. Minder bekend is dat het ANP ook actief jaagt op vermeende inbreuken op auteursrechten. Met behulp van speciaal ontwikkelde software wordt het internet continu gescand op foto’s die volgens het ANP zonder licentie worden gebruikt.
In een recente rechtszaak bij de kantonrechter ving het ANP echter bot. De beste manier om dit verdienmodel te stoppen is gebruik te maken van AI. Hiermee kunnen zeer realitische afbeeldingen worden gemaakt. Een andere manier is de dagvaarding af te wachten en goed voorbereid naar de rechter te gaan.
En ook in deze zaak verloor het ANP. Het ANP stuurt overigens uitsluitend schikkingvoorstellen naar personen, bedrijven en stichtingen met een KvK inschrijving.
Geautomatiseerde jacht
Wanneer de software een match vindt, volgt vrijwel automatisch een e-mail met een schikkingsvoorstel. In die mail staat meestal geen naam van een contactpersoon, omdat in veel gevallen niet bekend is wie precies achter een website zit. Bij bedrijven, verenigingen of stichtingen is dat vaak alsnog eenvoudig te achterhalen. Bij particulieren ligt dat ingewikkelder.
Voor deze opsporing huurt het ANP de diensten in van een Belgisch bedrijf dat inmiddels opereert onder de naam Copyright Agent Benelux. Dat bedrijf kende eerder andere namen: Visual Rights Group (vanaf april 2022), daarvoor Permission Machine en nog eerder Graphics Detective. Minstens één naamswijziging werd ingegeven door reputatieschade: Permission Machine had online een bijzonder slechte naam opgebouwd door agressieve claimpraktijken.
Er zijn vele blogs op internet te vinden over de valse praktijken van fototrollen als Visual Rights Group. Ook andere trolbedrijven sturen intimiderende berichten met daarin forse claims. Zo kreeg de eigenaresse van een broodjeszaak een rekening van 1500 euro voor het gebruik van 1 enkele foto. Een vishandel kreeg een eis voor schadevergoeding van 1000 euro.
Nieuwe naam, oude werkwijze
Ondanks de nieuwe merknaam en de samenwerking met het Deense bedrijf Copyright Agent zijn de methoden hetzelfde gebleven. Ontvangers krijgen een schikkingsvoorstel omdat software meent dat het ANP de auteursrechten op een foto bezit. Maar in de praktijk blijkt die aanname regelmatig onjuist.
Soms detecteert de software een foto waarop helemaal geen auteursrecht rust. In andere gevallen ligt het auteursrecht niet bij het ANP, maar rechtstreeks bij de fotograaf. Er zijn zelfs situaties bekend waarin fotografen een claim ontvingen omdat zij hun eigen foto op hun eigen website gebruikten — met een betalingsverzoek van enkele honderden euro’s.
Verdienmodel
Het opsporen van foto’s waarvoor geen licentie is aangeschaft, is uitgegroeid tot een winstgevend verdienmodel. Zogenoemde fototrollen zetten daarbij grootschalig geautomatiseerde software in, die het internet systematisch afzoekt op vermeende auteursrechtschendingen. Die aanpak lijkt op schieten met hagel: niet gericht op individuele gevallen, maar op zoveel mogelijk websites tegelijk, in de hoop dat er ergens een ‘treffer’ valt.
Die treffer is doorgaans een particulier, kleine ondernemer of vereniging zonder juridische kennis, die schrikt van een dreigende sommatie en uit angst of onwetendheid snel het voorgestelde schikkingsbedrag betaalt. In de praktijk blijkt echter regelmatig dat deze fototrollen helemaal geen geldige machtiging hebben van de rechthebbende fotograaf, of dat er zelfs geen sprake is van een geldige overeenkomst. Toch worden er op grote schaal claims verstuurd, met als enig doel: zoveel mogelijk betalingen incasseren.Waarvan het grootste deel in de zakken van de fototrollen komt. Ook advocatenkantoren en deurwaarders doen mee in dit verdienmodel.
Fouten van de fototrollen
Waar de Belgische software die het ANP inzet voor haar digitale speurwerk structureel de fout in gaat, is bij het citaatrecht. In de Nederlandse Auteurswet is vastgelegd dat iedereen een foto mag gebruiken zonder daarvoor te betalen, zolang die foto functioneert als citaat. Dat betekent: de afbeelding moet inhoudelijk noodzakelijk zijn en het artikel moet juist over die foto gaan.
In de praktijk komt dit veel voor bij nieuws- en analyseartikelen waarin een specifieke foto onderwerp van discussie is, bijvoorbeeld bij mediakritiek, beeldanalyse of verslaggeving over een incident. Juridisch is dat toegestaan, mits de bron wordt vermeld en het gebruik proportioneel is.
De software die namens het ANP en Copyright Agent het internet afspeurt, herkent deze context echter niet. Het systeem kijkt uitsluitend naar visuele overeenkomsten tussen beelden en stuurt vervolgens volledig geautomatiseerd een schikkingsvoorstel. Daarmee worden ook volledig legitieme publicaties — die onder het citaatrecht vallen — aangemerkt als ‘inbreuk’.
Wat de geautomatiseerde opsporingssystemen van het ANP eveneens niet lijken te begrijpen, is het fenomeen doorlinken. In tal van gevallen wordt een afbeelding wel zichtbaar op website A, maar staat deze technisch gezien op een volledig andere server. Denk aan webshops die via affiliate marketing producten tonen die feitelijk worden gehost door platforms als Bol.com. Toch ontvangt niet het platform, maar de beheerder van website A een schikkingsvoorstel. Iets vergelijkbaars gebeurt bij embedded YouTube-video’s: de bijbehorende preview-afbeelding wordt automatisch ingeladen vanaf YouTube zelf, maar ook hier slaat de software alarm — en volgt een claim, terwijl er juridisch vaak helemaal geen sprake is van eigen publicatie.
Nog een voorbeeld van hoe de software van het ANP de plank misslaat. Het systeem scant websites op de aanwezigheid van afbeeldingsbestanden, ongeacht of die foto’s daadwerkelijk zichtbaar zijn voor bezoekers. Zelfs wanneer een afbeelding alleen in een intern archief of op een niet-publieke pagina staat, volgt er soms al een schikkingsvoorstel. Volgens het ANP zou ook dat een auteursrechtinbreuk zijn. Juridisch klopt dat niet: een afbeelding die niet openbaar wordt getoond, is geen mededeling aan het publiek en valt daarmee buiten het auteursrechtelijk exploitatierecht. Een heldere juridische uitleg hierover is te vinden bij auteursrechtexpert Martine Bakx.
Juridisch wankel
Volgens juristen en auteursrechtexperts maakt het ANP daarbij structureel fouten. Zo moet het persbureau bewijzen dat het daadwerkelijk rechthebbende is of namens de rechthebbende juridisch mag optreden. In veel gevallen ontbreekt die onderbouwing. Ook moet aangetoond worden dat een foto daadwerkelijk als ‘werk’ in de zin van de Auteurswet geldt, wat betekent dat er sprake moet zijn van creatieve keuzes van de maker.
In januari 2026 zette een kantonrechter hier een streep door: het ANP verloor een zaak omdat het onvoldoende inzichtelijk had gemaakt welke creatieve keuzes de fotograaf had gemaakt. Zonder dat bewijs is er juridisch gezien geen auteursrechtelijke bescherming.
Tarieven onder vuur
Een ander heikel punt is de hoogte van de gevraagde bedragen. De schikkingsvoorstellen liggen vaak vele malen hoger dan de reguliere licentieprijs van dezelfde foto. In rechtszaken wordt regelmatig verwezen naar de tarievenlijst van Stichting FotoAnoniem, later BeeldAnoniem, waarvan de activiteiten per 2025 zijn overgenomen door Pictoright. Deze tarieven gelden als indicatie, maar zijn geen wet.
Sommige rechters volgen deze lijsten, anderen niet. In een zaak waarin ruim 500 euro werd geëist, verlaagde de rechter de schadevergoeding tot slechts 50 euro, omdat de standaardtarieven ongeschikt werden geacht voor schadebepaling.
‘Niet reageren, verwijderen’
Martine Bakx, een van de bekendste Nederlandse experts op het gebied van fotoauteursrecht, werd in 2017 zelf slachtoffer van een dergelijke claim. Sindsdien adviseert zij anderen om voorzichtig te handelen: verwijder de foto, maar ga niet in op de schikking en log vooral niet in op het Fairlicensing-platform van het ANP. Dat bevestigt volgens haar alleen dat de claim de juiste persoon heeft bereikt.
Bakx wijst erop dat het ANP moet bewijzen dat het mag optreden namens de fotograaf (zogeheten middellijke vertegenwoordiging). Dat bewijs ontbreekt volgens haar vaak. Ook is onduidelijk of fotografen daadwerkelijk hun deel van de geïnde bedragen ontvangen.
Verwarring bij gebruikers
De situatie wordt extra complex doordat veel foto’s op het internet circuleren zonder duidelijke bronvermelding. Sommige afbeeldingen zijn gratis te vinden op stocksites of worden door meerdere platforms hergebruikt. Gebruikers denken dan te goeder trouw dat ze vrij materiaal gebruiken — tot de claimmail in de inbox verschijnt.
Conclusie
Het verdienmodel achter foto-claims blijkt grotendeels te draaien op automatisering, onduidelijke rechten en hoge schikkingsbedragen. In steeds meer zaken blijkt dat claims juridisch wankel zijn of volledig stranden bij de rechter. De praktijk roept fundamentele vragen op over proportionaliteit, transparantie en machtsmisbruik in het auteursrecht. Wat bedoeld is om fotografen te beschermen, dreigt zo te verworden tot een industrie waarin vooral claimbedrijven profiteren — en niet de makers zelf.
