ANP-claim onder vuur: screenshot van RTL Nieuws-artikel in artikel Nijman blijkt juridisch verdedigbaar als citaatrecht
Journalist Bart Nijman (oa Telegraaf en Nieuwe Revu) kreeg van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) een forse rekening omdat hij het auteursrecht van een vijftal foto’s zou hebben geschonden. Het ging daarbij om verschillende foto’s en screenshots waarin beelden waren verwerkt die Nijman had gebruikt in meerdere artikelen op zijn website Nijmans Nieuwsbriefje.
Op die website publiceerde Nijman een uitgebreid verhaal over de claim van het ANP, waarin hij zijn gebruik van beeldmateriaal verdedigt en de juridische context uiteenzet.
De redactie van Feitoffake heeft vervolgens iedere claim van het ANP afzonderlijk geanalyseerd. In dit artikel wordt specifiek ingezoomd op een van de vijf foto’s: een screenshot van een artikel dat is gepubliceerd door RTL Nieuws.
Dit artikel is een in een lange serie artikelen over fototrollen. Bedrijven die veel onterechte claims sturen over vermeend inbreuk op auteursrecht van foto’s. Het ANP heeft intussen recent al vier rechtszaken verloren. En mogelijk nog meer want lang niet iedere uitspraak wordt door de Rechtspraak gepubliceerd.
Het betreffende artikel van Nijman draagt de titel ‘Media plagiëren artikel over mogelijk plagiaat PVV’er Vicky Maeijer’ en werd in november 2024 gepubliceerd. Daarin beschrijft hij hoe tal van media een bericht van BNR Nieuwsradio zonder eigen verificatie hebben overgenomen. BNR had eerder vastgesteld dat de scriptie van Vicky Maeijer voor een groot deel bestond uit overgenomen teksten van anderen.
Hieronder is een screenshot geplaatst dat een deel van het artikel van Nijman toont. De claim van het ANP gaat over de onderste foto. ANP eiste een bedrag van 377,43 euro (inclusief btw) voor een licentie van deze foto en vergoeding van de opsporingskosten.
Een licentie voor gebruik van deze foto voor een online commerciele publicatie staat in de ANP Beeldbank te koop voor 117 euro (ex btw)!
De opslag die ANP hanteerde zou verklaarbaar zijn vanwege de boete omdat er niet direct een licentie is aangeschaft. Die boete is echter extreem veel hoger dan kantonrechters redelijk achten.
Dit is een screenshot dat valt onder het citaatrecht, ter zake relevant omdat dit artikel de foto in het screenshot beschrijft
Volgens Nijman valt het gebruik van de screenshot onder het citaatrecht, omdat deze direct relevant is voor het artikel waarin de schermafbeelding – inclusief foto – wordt besproken.
Dat klopt. Om te laten zien hoe breed het BNR-verhaal werd overgenomen, publiceerde Nijman meer dan twintig screenshots van krantenkoppen en online artikelen. Opvallend is dat slechts één daarvan een foto bevat: de screenshot van de website van RTL Nieuws. Op die afbeelding is Maeijer te zien, gefotografeerd door freelance fotograaf Robin Utrecht . De foto is tevens opgenomen in de beeldbank van het ANP, waar duidelijk wordt aangegeven dat het copyright bij het ANP ligt.
Relevant is dat het auteursrecht bij de fotograaf ligt. Het ANP is daardoor uberhaupt niet gerechtigd om een claim te sturen. Lees de uitstekende artikelen van Martine Bakx daarover. In een bizar geval kreeg zelfs een fotograaf een claim van het ANP voor vermeend inbreuk van auteursrecht op zijn eigen foto!
Terug naar de claims die ANP stuurde. In zijn artikel als verweer tegen de claim van ANP stelt Nijman dat de foto in de screenshot ondergeschikt is aan de inhoud van de schermafbeelding.
Geen embed, maar eigen publicatie
Er zijn verschillende regels voor embedden en hyperlinken. Daar is hier geen sprake van. De volledige screenshot – inclusief kop en inleiding van het artikel – staat fysiek opgeslagen op de server van Nijman. Daarmee wordt het beeldmateriaal onderdeel van zijn eigen publicatie.
In de Nederlandse jurisprudentie zijn meerdere relevante uitspraken te vinden over het citaatrecht. Zo wordt in een uitspraak van de rechtbank Amsterdam het begrip ‘persoverzicht’ genoemd. Daarbij gaat het om een overzicht van nieuwsartikelen, samengesteld via citaten. Dit verschilt wezenlijk van een knipselkrant, waarin volledige artikelen worden overgenomen.
Dit uitgangspunt sluit aan bij artikel 10, lid 1 van de Berner Conventie . Daarin staat dat het toegestaan is om delen van een werk te citeren, mits dit werk rechtmatig openbaar is gemaakt, het citaat past binnen de goede gebruiken en gerechtvaardigd is door het doel. Ook persoverzichten worden expliciet genoemd als toegestane vorm.
De Berner Conventie heeft in Nederland directe werking en gaat voor op nationaal recht, voor zover bepalingen eenieder verbindend zijn. In de praktijk zijn deze regels grotendeels verwerkt in de Auteurswet, waardoor directe toepassing meestal niet nodig is.
Toetsing aan vier voorwaarden
De Auteurswet concretiseert het citaatrecht in artikel 15a. Lid 2 bepaalt dat citeren in de vorm van persoverzichten uit nieuwsmedia niet als auteursrechtinbreuk wordt gezien.
Wanneer het screenshot langs deze wettelijke voorwaarden wordt gelegd, ontstaat het volgende beeld:
1. Rechtmatige openbaarmaking
Het werk bestaat uit zowel de foto als de tekst van het RTL Nieuws artikel. Beide zijn rechtmatig gepubliceerd door RTL Nieuws. Daarmee is aan de eerste voorwaarde voldaan.
2. Omvang van het citaat
De wet stelt geen maximum aan het aantal woorden of de grootte van een beeld bij citeren. In dit geval wordt slechts een klein deel van het artikel weergegeven. Van bijvoorbeeld plagiaat is hier duidelijk geen sprake; dat zou pas aan de orde zijn bij volledige overname zonder enige vermelding van de bron. Bij een persoverzicht is er vaak sprake van een weergave van een foto in miniatuurformaat. In dit geval zou verkleinen van de foto niet kunnen omdat de tekst in het screenshot onleesbaar zou worden. De tekst van RTL Nieuws is relevant voor het artikel dat Nijman schreef.
Ook deze voorwaarde lijkt vervuld.
3. Persoonlijkheidsrechten
Bij citeren moeten de rechten van de maker worden gerespecteerd. Dat betekent onder meer dat de naam van de maker moet worden vermeld als die naam vermeld is bij de bron en het werk niet gewijzigd mag worden,. In de screenshot is zichtbaar dat het copyright bij het ANP ligt. Daarmee is duidelijk waar je een licentie kunt krijgen. De exploitatierechten van de maker worden niet geschonden. Daarmee wordt aan deze eis voldaan.
Met exploitatierechten bedoelt de wetgever dat middels het citeren van een foto de fotograaf inkomsten zou kunnen verliezen. Dat is in deze situatie niet het geval.
4. Bronvermelding
De bron van het geciteerde werk moet worden genoemd. In dit geval is dat de website van RTL Nieuws. Hoewel RTL Nieuws niet expliciet in de bronnenlijst onder het artikel wordt genoemd, blijkt de herkomst duidelijk uit de screenshot zelf en de context van het artikel. De intentie van bronvermelding is daarmee aanwezig.
Lage resolutie als doorslaggevende factor
Tot slot speelt ook de resolutie van de gebruikte afbeelding een rol. De foto in de screenshot heeft een breedte van minder dan 1400 pixels, terwijl het ANP dezelfde foto aanbiedt in een resolutie van 8256 pixels. Dat verschil is significant.
Als Nijman een hoge resolutieversie had gebruikt, zou dat de exploitatiemogelijkheden van de fotograaf of het ANP kunnen schaden. In dat geval zou iemand de afbeelding kunnen hergebruiken zonder deze via het ANP aan te schaffen. In de huidige vorm is dat risico minimaal.
Geen versiering
Een foto valt niet onder het citaatrecht wanneer de foto slechts dient ter versiering van een artikel. Bijvoorbeeld een foto van Delftsblauwe vazen in een artikel over molens is een versiering. In het artikel van Nijman is het screenshot duidelijk geen versiering. De screenshot is relevant om de tekst, en met name de kritiek, van het artikel te begrijpen.
Conclusie
Het ANP heeft duidelijk ten onrechte Nijman beschuldigd van inbreuk op auteursrecht.
