Minder transparantie. Kamer wil einde aan beroepsprocedures zonder zienswijze
De Tweede Kamer heeft een motie aangenomen die de regering oproept te onderzoeken of Nederland het Verdrag van Aarhus kan opzeggen. Volgens de indieners belemmert het verdrag de voortgang van woningbouwprojecten, omdat burgers en organisaties dankzij de zogeheten Varkens in Nood-jurisprudentie ook zonder dat zij een zienswijze hebben ingediend bij het ontwerp van een bestemmingsplan toch later naar de rechter kunnen stappen.
Het herstellen van het vertrouwen van de kiezer is een belangrijke uitdaging van de politiek. Precies om die reden is het Verdrag van Aarhus ontwikkeld en aangenomen. Dit verdrag legt de grondbeginselen vast van de betrokkenheid van de burger.
De motie werd in juni ingediend door het lid van de BBB-fractie Marieke Wijen-Nass. De motie werd aangenomen dankzij steun van BBB, PVV, VVD, FVD, SGP, JA21 en opvallend het CDA.
Achtergrond: Varkens in Nood-arrest
De Raad van State bepaalde na rechtspraak van het Europese Hof dat belanghebbenden in milieuzaken toegang tot de rechter moeten krijgen, ook als zij geen zienswijze hebben ingediend tijdens de inspraakfase. De hoogste bestuursrechter verwees daarbij naar het Verdrag van Aarhus, dat inspraak en rechtsbescherming van burgers als fundamenteel recht beschouwt.
Sindsdien zijn meerdere woningbouwprojecten stilgevallen door beroepsprocedures die voorheen niet-ontvankelijk zouden zijn geweest.
Politieke afweging
Indiener Marieke Wijen-Nass (BBB) stelt dat Nederland via andere wetten en verdragen al voldoende rechtsbescherming biedt. Volgens haar leidt Aarhus in combinatie met het Varkens in Nood-arrest tot een “dubbele laag” van beroepsmogelijkheden, die woningbouwprojecten nodeloos vertraagt.
Naast het willen versnellen van de woningbouw door juridische procedures eerder onmogelijk te maken had Wijen-Nass mogelijk nog een reden om van het Verdrag van Aarhud af te willen. Dit verdrag geeft indieners van een WOO-verzoek namelijk meer mogelijkheden om stukken van de overheid in handen te krijgen. Milieuclubs verwijzen vaak naar Aarhus in hun WOO-verzoeken. En met succes. Nadat minister Wiersma (BBB) in eerste instantie weigerde om gegevens van Gelderse veehouders en hun uitstoot over 2023 openbaar te maken, moest zij dat later onder druk van de rechter en een dwangsom toch doen.
Tegenstanders, zoals GroenLinks-PvdA en Partij voor de Dieren, waarschuwen dat het opzeggen van Aarhus een forse beperking van burgerrechten betekent. Ook juristen en milieuorganisaties wijzen erop dat Nederland in conflict kan komen met Europese regelgeving, aangezien de EU zelf partij is bij het verdrag.
Analyse: spanning tussen snelheid en rechtsbescherming
De motie raakt aan een fundamentele vraag: hoeveel inspraak en toegang tot de rechter is wenselijk als dit ten koste gaat van de snelheid waarmee woningen gebouwd kunnen worden? Voorstanders van de motie zien in Aarhus en het Varkens in Nood-arrest een rem op de bouwproductie, terwijl tegenstanders vrezen voor uitholling van de democratische rechtsstaat.
De regering gaat nu een evaluatie uitvoeren en de mogelijkheden voor opzegging verkennen. Daarmee is nog geen besluit genomen, maar duidelijk is dat de Kamer bereid is internationale verdragsverplichtingen ter discussie te stellen om de woningbouw te versnellen.
