Leven mensen in de buurt van Schiphol langer dan het gemiddelde in Nederland?

Heeft het wonen in de directe omgeving van de luchthaven Schiphol effecten op de levensverwachting en op de gezondheid van omwonenden? Er zijn vele studies die aantonen dat er negatieve effecten op de gezondheid zijn.

De Maatschappelijke Raad Schiphol (MRS) organiseert op 12 juni een informatieve avond over de gezondheidseffecten van luchtvaart op omwonenden met sprekers als kinderlongarts Ismé de Kleer, GGD-deskundige Oscar Breugelmans en Stijn Everaert van de Belgische Hoge Gezondheidsraad.
Uit onderzoek van de Hoge Gezondheidsraad blijkt dat geluidshinder van vliegtuigen kan leiden tot slaapverstoring, leerachterstand, hoge bloeddruk en depressie. Ook de uitstoot van luchtverkeer heeft in het algemeen een negatieve invloed op de gezondheid. In de omgeving rond Brussels Airport lopen zo’n 160.000 mensen een hoger risico door blootstelling aan te hoge geluidsniveaus. De Hoge Gezondheidsraad pleit daarom voor een verbod op nachtvluchten tussen 23u en 7u.

Is dat het gehele verhaal of zijn er nuances? Zijn er wellicht ook positieve effecten door wonen in de nabijheid van een luchthaven?
Gerben Broekema, een luchtvaartconsultant, uit zich op social media platform X met enige regelmaat met posts die een ander geluid laten zien. Zo plaatste hij op X een post met daarin een door hem gemaakte slide met de titel ” De levensverwachting in gemeenten met relatief hoge niveaus van geluidsoverlast door Schiphol is aanzienlijk hoger dan het gemiddelde in Nederland en lijkt zelfs toe te nemen bij meer overlast.”

Samenvatting
Er zit een groot verschil tussen levensverwachting en gezondheid. Een omwonende van Schiphol kan ziek worden vanwege luchtvaart maar daarmee wel net zo oud of ouder worden dan de gemiddelde leeftijd in een vergelijkbare gemeente ver weg van een vliegveld.

Uit onderzoeken blijkt dat er geen eenduidig causaal bewijs is dat vliegtuiggeluid direct de levensverwachting verlaagt. Er is wel statistisch bewijs dat hinder en slaapverstoring door vliegtuiglawaai leiden tot gezondheidsklachten, maar een direct effect op levensverwachting is moeilijk vast te stellen.

De slide, die in dit artikel nog verder wordt toegelicht, is feitelijk correct. De MRS heeft echter nooit een bewering gedaan dat wonen in de omgeving van Schiphol mogelijk kan leiden tot een lagere levensverwachting. Broekema toont een grafiek met levensverwachting en gebruikt het woord ‘ gezondheid’ in zijn analyse.

Onderzoek naar de slide

In dit artikel wordt het resultaat van een factcheck beschreven. Het gaat dan om deze post op X. Daarin reageert Broekema op de post van MRS op X waar de informatieavond wordt aangekondigd. Dit is de post van de MRS

En dit is een deel van de reactie van Broekema op die post van MRS.

Deze selectieve aandacht inzake gezondheid rond Schiphol wekt de schijn dat de MRS niet het welzijn van alle omwonenden in bredere zin denkt te moeten dienen maar alleen de belangen wil dingen (sic, moet ‘dienen’ zijn) van hen die voor krimp (sic, ‘zijn’ mist hier) . Ik vind dat zorgelijk. Als ik mis zit, dan zou ik verwachten dat de MRS onderstaande plaatjes óók laat zien.

Daarbij zijn twee grafieken gevoegd. Deze grafieken zijn door Broekema gemaakt en voorzien van het logo van zijn bedrijf Broekema Aviation. Broekema Aviation deed recent een onderzoek in opdracht van zeer waarschijnlijk KLM naar het mogelijke effect van tariefdifferentatie op de inzet van stillere toestellen op Schiphol. Broekema stelde in zijn rapport, dat niet openbaar is gemaakt en waarvan zeer waarschijnlijk naast de auteur alleen KLM de inhoud kent, dat het effect van tariefdifferentiatie 2,5 x hoger is dan wat IenW denkt. President directeur Marjan Rintel presenteerde in de Twee Kamer deze slide daarover. Daarbij noemde ze Broekema Aviation. Het ministerie trok zich niets aan van de kritiek van KLM en bleef bij een effect van -1.4% voor het aantal ernstig gehinderden in de 48 dB(A) Lden contour.

Terug naar de post op X. Dit is een van de twee grafieken die Broekma op X plaatste als reactie op de aankondiging door MRS van de informatie avond . In het blauwe kader staat (vertaald) :

Gegeven de zeer hoge scores op gezondheidsindicatoren zoals levensverwachting, zelfgerapporteerde gezondheid en bovengemiddelde stijgingen van huizenprijzen in gemeenten met de hoogste luchtvaartgeluidhinder rond Schiphol, hoe gerechtvaardigd is het argument van gezondheid om het luchtverkeer te beperken – wetende dat dit het inkomen, en daarmee de gezondheid, van mensen in bestemmingslanden zal beïnvloeden?

Het is de redactie van deze website onduidelijk wat met deze zin wordt bedoeld. Er lijkt bedoeld te worden dat beperking van het maximale aantal vliegtuigbewegingen van Schiphol een negatief effect heeft op de gezondheid van omwonenden van luchthavens in andere landen. Het zou dan zijn dat minder vluchten minder welvaart betekent en daardoor een mindere gezondheid.

De bewering ‘ bovengemiddelde stijgingen van huizenprijzen in gemeenten met de hoogste luchtvaartgeluidhinder rond Schiphol’ vraagt om een aparte factcheck. Volgens het CBS zijn de huizen in het vierde kwartaal 2024 in de gemeente Nieuwkoop met 3,7 % gestegen, Aalsmeer met 4,7% , Uithoorn 6,7 % en Uitgeest 6,8%. Gemiddeld in heel Nederland stegen de huizenprijzen in vierde kwartaal 2024 met 11,5% (Bron: CBS)

Dus de huizenprijzen in gemeenten die de meeste geluidsoverlast ervaren blijven in 2024 juist flink achter bij de gemiddelde stijging van huizenprijzen van geheel Nederland.

Wellicht is de data die Broekema gebruikte inmiddels verouderd en behoeft de slide een update. De vraag is dan waarom een slide met verouderde data wordt gedeeld.

Daarnaast is de vraag of er een verband bestaat tussen de stijging van huizenprijzen in gemeenten rond Schiphol en de nabijheid van Schiphol.

We zien hier op de Y-as per gemeente de levensverwachting tussen 2019-2022 van mannen en vrouwen gecombineerd. Op de X-as staat het percentage van de bevolking per gemeente ernstig gehinderden door geluidsoverlast. De data is door de redactie van Feitoffake gecontroleerd en die klopt. Gemiddeld worden mensen in Nederland 82,0 jaar oud. De levensverwachting van mensen woonachtig in bijvoorbeeld Aalsmeer is 83,7 jaar. De bronnen zijn voor levensverwachting VZinfo en voor het percentage inwoners van gemeenten die ernstige geluidshinder door vliegverkeer ervaren (pagina 17) is dit de bron.

De titel van de slide is: Life expectancy in municipalities with relatively high levels of noise pollution from Schiphol Airport is considerably higher than the average in the Netherlands and even seems to increase with more nuisance. In het nederlands ” De levensverwachting in gemeenten met relatief hoge niveaus van geluidsoverlast door Schiphol is aanzienlijk hoger dan het gemiddelde in Nederland en lijkt zelfs toe te nemen bij meer overlast.”

Zonder de nodige informatie of kennis van deze gegevens zou een leek kunnen denken dat wonen in de buurt van Schiphol geen invloed heeft op gezondheid. En sterker, men zou kunnen denken dat meer overlast juist de levensverwachting verlengt.

Wat bepaalt de levensverwachting van inwoners in Nederlandse gemeentes?

Er zijn diverse factoren die bepalen wat de gemiddelde levensverwachting van inwoners in een gemeente is. De belangrijkste worden weergegeven in de  sociaal economische status  (SES) score. Deze score, ontwikkeld door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), wordt berekend op basis van drie hoofdcomponenten: welvaart (inkomen en vermogen), opleidingsniveau en arbeidsmarktdeelname.

De website van het RIVM toont de samenhang van de sociaaleconomische status en levensverwachting per gemeente. Onderstaand een screenshot van een grafiek. Daarin zien we vier quadranten. Rechtsboven geeft de gemeenten in Nederland aan met de hoogste levensverwachting en de afwijking van het SES-gemiddelde. Hoe meer naar rechts hoe hoger de SES-score. We zien in het rechter quadrant vooral kleine gemeenten. Hoe minder inwoners hoe kleiner de stip. Een kleine gemeente is echter geen garantie voor een hoge SES-score. Gemeenten als Pekela en Menterwolde scoren slecht waarschijnlijk omdat de welvaart daar laag is vergeleken met de rest van Nederland.
De sociaal economische status van alle gemeenten in Nederland kan ook hier worden gezien. Op hoofdlijnen kan worden geconstateerd dat kleine gemeenten in de Randstad een hogere score hebben dan grote steden in de Randstad.

Over het algemeen is de levensverwachting van mensen die in een kleine gemeente leven iets hoger dan van mensen die in een grote stad leven. Dat heeft allerlei oorzaken, zoals inkomen, de hoeveelheid sport voorzieningen, sociale contacten en het opleidingsniveau. Mensen met een hogere opleiding zijn bewuster met gezondheid bezig en kennen bijvoorbeeld beter de mogelijke gevolgen van roken, slechte voeding en te weinig eten. In achterstandswijken in grote steden is dat besef vaak minder. De levensverwachting kan in een kleine gemeente soms een stuk lager zijn dan in een vergelijkbare gemeente door de aanwezigheid van een verzorgingstehuis.

Conclusie

Een grafiek met daarin de levensverwachting van bewoners van gemeenten in de omgeving van Schiphol leidt af van de discussie die gaat over gezondheid. Slaapeloosheid leidt niet tot een eerder overlijden. MRS wil informeren over de mogelijke effecten van luchtvaart op de gezondheid. De gemiddelde levensverwachting van inwoners van een gemeente wordt vooral bepaald door werkgelegenheid, opleidingsniveau, nabijheid van natuur, sociale relaties, welvaart en niet door de gevolgen van overlast door geluid.

Wel zijn er vele wetenschappelijke studies die aantonen dat wonen in de buurt van een luchthaven kan leiden tot hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, depressie, slapeloosheid en diabetes. Daarover in een vervolg artikel meer.