Een reconstructie van een explosief memo. Hoe een document door de Nederlandse overheid werd weggestopt

Een memo geschreven in maart 2017 door de hoogste juridische adviseur van Belastingdienst/Toeslagen waarin zij schrijft dat Toeslagen laakbaar handelde en gedupeerde ouders moest compenseren verdween diverse keren in een la. Het MT van Toeslagen deed niets met het advies en bleef terugvorderen. Toen de top van de Belastingdienst en de top van het Ministerie van Financien wist van de memo, inmiddels is het juni 2019, verdween het memo weer. De Kamer kreeg het niet, de commissie Donner kreeg het niet, journalisten kregen het niet en de ondervragingscommissie kreeg het niet.    

Dit is een reconstructie over het memo Palmen. Het bewijs dat de Belastingdienst wist dat het onwettig handelde.

In november 2016 vraagt Ron van Huijkelom, een lid van het MT Toeslagen en tevens plaatsvervangend directeur Toeslagen ,  aan de vaktechnisch coordinator van Toeslagen, Sandra Palmen-Schlangen, om een onderzoek te doen naar de CAF11 zaak. Van alle klanten van een gastouderbureau uit Eindhoven is de kinderopvangtoeslag gestopt zonder dat er bewijzen zijn opgevraagd. Dit MT-lid maakte zich zorgen en vond het een erg
complex dossier en vroeg  advies van Palmen hierover. Het verzoek deed het MT-lid later ook nog eens per e-mail. Een reden voor het onderzoek was mogelijk het onderzoek van de Nationale Ombudsman dat begin november 2016 is gestart. Eind december 2016 gaat Ron van Huijkelom weg bij Toeslagen. Hij werkt momenteel bij  Belastingdienst Particulieren, Dienstverlening en Bezwaar (PDB).

Ergens tussen december 2016 en maart 2017 spreekt Palmen met de landelijk vaktechnisch coördinator Toeslagen over de memo die zij aan het schrijven is.

Op 8 maart 2017 doet de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State (hierna:
Raad van State) uitspraak in een CAF11-zaak. De Belastingdienst verliest haar hoger beroep dat zij aanspande tegen een ouder van wie de uitkering van toeslagen was gestopt.

Op 13 maart 2017 stuurt Palmen-Schlangen haar memo dat is gericht aan het lid van het MT Toeslagen dat haar in  2016 vroeg onderzoek te doen. In de memo schrijft zij dat Toeslagen laakbaar handelt en de ouders in de CAF11 zaak moet compenseren. Ze stuurt het memo  naar twee leden van het managementteam. Een van hen schrok er heel erg van en zei: ‘dit gaat een heel groot issue worden. Ik stuur het door naar Gerard (Blankestijn, de directeur Toeslagen – red.)’.

Op dat moment is de politiek en pers nog niet op de hoogte van de ernst van het CAF11 dossier. Er zijn nog geen Kamervragen gesteld. Als Belastingdienst/Toeslagen het advies van Palmen had gevolgt was veel leed voorkomen geweest.

Een dag later, op 14 maart 2017 wordt de memo Palmen besproken door het MT Toeslagen tijdens een MT-heidag. Eventuele verslagen van deze dag worden niet aangetroffen in het officiele systeem waar notulen van MT-overleggen normaliter in worden opgeslagen. De directeur Toeslagen Gerard Blankestijn verklaart tijdens zijn verhoor dat het MT anders aankeek tegen de uitspraak van de Raad van State. Waarom het memo daarna onbekend blijft, kan hij niet verklaren. Volgens de heer Blankestijn zou het memo na bespreking in het MT gearchiveerd moeten zijn bij de MT-verslagen. Dat is echter niet gebeurd.

Het MT neemt het advies van Palmen niet over. Volgens advocate González Pérez heeft het tot december 2019 geduurd, na het advies van de Adviescommissie uitvoering toeslagen (Donner), voordat daadwerkelijk uitvoering is gegeven aan de uitspraak van de Raad van State.

“Ik heb nog nooit bij de Belastingdienst meegemaakt, dat zo’n advies niet wordt opgevolgd”, verklaart Palmen op de tweede dag van de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag in november 2020. De toenmalige directeur Toeslagen Blankestijn verklaarde tijdens zijn verhoor dat Toeslagen al veel zaken had verbeterd. Hij zegt ook dat het advies van Palmen  gericht was op CAF11 en niet de andere dossiers. Blankestijn geeft aan niet betrokken te zijn geweest ‘in het clubje’ dat de zaak CAF 11 verder behandelde.

Ergens in 2017 gaat een beslisnotitie naar het toenmalige MT Toeslagen met het voorstel om de strijd te staken en naar een oplossing te zoeken. In juni 2019 blijkt uit een factsheet dat  “Toen is besloten dit niet te doen”. Onduidelijk is waarom het MT niet is gestopt met terugvorderen van schulden bij ouders.

Volgens de staatssecretaris in antwoord op Kamervragen  :

“Het memo is in 2017 besproken tussen de MT-leden van Belastingdienst/Toeslagen, zij hebben het memo via e-mail ontvangen. In het memo wordt geadviseerd om over de casus contact op te nemen met het ministerie. In 2017 heeft een van de MT-leden contact opgenomen met DGBel Cluster Bedrijf – Juridische Zaken, waar een lopende klachtenprocedure werd behandeld. In juni 2019 is bij de betreffende medewerker getoetst of deze het memo in 2017 ook had ontvangen. Daar is ontkennend op gereageerd.”

TWEE jaar later, het is 2019! 

Begin 2019 vraagt de landelijke vaktechnische coordinator Eric Poelmann aan Sandra Palmen “Goh, hoe zat dat ook alweer met dat dossier waar jij het toen over had? Heb je daar nog stukken van?”

In juni 2019 stuurt Palmen haar memo, die al die tijd uit het zicht was bij de top van Belastingdienst/Toeslagen, naar de landelijke vaktechnische coordinator Poelmann.

Op 4 juni 2019 krijgt de directeur Toeslagen Cleyndert de memo opgestuurd door Poelmann. Ook twee andere medewerkers krijgen het memo. Dit verklaart Cleyndert in haar verhoor. Het memo maakte op haar geen indruk toen ze het las. De andere medewerkers die de memo ook krijgen zijn de teamleidster Handhavingsregie en iemand van Uitvoeringsbeleid, die vooral ondersteunde in de debatvoorbereiding.

Op 4 juni komt de ambtelijke top van het Ministerie, ambtenaren betrokken bij de CAF11 zaak en de toenmalige staatssecretaris Snel bij elkaar voor crisisoverleg. De memo Palmen wordt besproken blijkt uit een werkversie van een factsheet. De memo zal in latere factsheets niet meer genoemd worden. In de middag volgt nog een overleg met de ambtelijke en politieke leiding. Uijlenbroek en de staatssecretaris spreken oa met een viertal mensen van het CAF11 team.

Jaap Uijlenbroek, de toenmalige directeur-generaal van de Belastingdienst was die 4e juni de hele dag bij de overleggen. In zijn verhoor voor de ondervragingscommissie verklaarde hij onder ede:

Op geen enkele manier heeft dat memo mij ooit eerder bereikt dan via deze media-uitingen.

Er is sprake van een crisissituatie omdat bij de ambtelijke top voor het eerst duidelijk wordt wat er is misgegaan en dat de positie van de staatssecretaris in gevaar kan komen. Het Ministerie van Financien stelt een crisisorganisatie CAF 11 in. De aanleiding voor het instellen van het crisisteam is de aanhoudende publieke aandacht, de vele Kamervragen, de gebrekkige informatievoorziening en informatiedeling en de koerswijziging in de CAF 11-zaak. Het crisisteam blijft van kracht tot en met 4 juli 2019.

Op 5 juni is er in de ochtend een overleg. Tijdens dit overleg wordt in factsheet 6 een verwijzing opgenomen naar de memo Palmen. De factsheet wordt aan
staatssecretaris Snel gegeven en even later die ochtend besproken.

Na de besprekingen (ambtelijk en met staatssecretaris) liggen er een aantal
actiepunten ten aanzien van factsheet 6, te weten:
– “Bij factsheet 6 verduidelijken waar precies het memo is besproken niet in MT en
niet op het ministerie [DGBD]
– Daarnaast onderzoeken met wie dan wel precies het memo besproken is en dat
helder opschrijven en vastleggen [DGBD].”

Deze factsheets zijn per e-mail verstuurd en besproken binnen de werkgroep die met de voorbereiding bezig was voor de kamerbrief van 11 juni 2019. Hierop waren zowel medewerkers als de ambtelijke top aangesloten. In de factsheet is opgeschreven dat het memo in die tijd intern niet verder is verspreid en dat het MT Toeslagen er niet over heeft besloten. Dat blijkt echter niet correct te zijn!

En ook op 6 juni is een overleg. Op deze dag  wordt in een actielijst de memo genoemd, waarbij twee actiepunten aan het Directoraat-Generaal Belastingdienst waren toegewezen om te verduidelijken waar het memo in 2017 was besproken en met wie. De staatssecretaris en de toenmalige directeur Toeslagen wisten van deze actiepunten. Deze werden namelijk door deze twee uitgezet.

Ook op 7 juni is er overleg oa over de brief die naar de Kamer gaat worden gestuurd. Er zijn dan nieuwe conceptfactsheets gemaakt, nog weer uitgebreider. Maar daar is de hele verwijzing naar het memo van Palmen uit verdwenen.

Het memo wordt vervolgens niet doorgezonden aan DG Uijlenbroek, SG Leijten of
staatssecretaris Snel. Dit wordt door de directeur Toeslagen Cleyndert niet nodig
geacht, omdat er inmiddels al uitspraak is gedaan door de Raad van State en er ook
al een rapport van de Nationale Ombudsman ligt.

Op 13 juni 2019 ontvangt staatssecretaris Snel de definitieve set factsheets. Hierin is geen verwijzing meer naar de memo Palmen of deze memo zelf.

Volgens antwoorden op Kamervragen is de memo Palmen niet gedeeld met het Kerndepartement. Hieronder wordt verstaan het deel van het ministerie van Financiën, buiten het Directoraat-Generaal Belastingdienst. Het memo is binnen het DG Belastingdienst op ambtelijk niveau gedeeld met twee medewerkers van de concerndirectie Uitvoerings- en Handhavingsbeleid en twee medewerkers die in 2017 werkzaam waren bij DGBel Cluster Bedrijf – Juridische Zaken. De directeur Toeslagen en een medewerker van Toeslagen hebben dit memo ook ontvangen.”

In juni 2019 start de commissie Donner met onderzoek om te komen tot een compensatie voor de ouders. Hoewel de ambtelijke en politiek top weet heeft van de memo  Palmen wordt deze niet aan de commissie Donner gegeven. Cleyndert geeft aan als reden dat documenten wel werden aangeboden maar dat Donner zelf wilde bepalen welke stukken de commissie kreeg.

Tijdens het verhoor van Cleyndert, de huidige directeur Toeslagen, vertelt zij onder ede dat ze geen actieve herinnering heeft  of de memo van Palmen is besproken in de overleggen op 4 juni en de dagen erna.

2020!

Op 12 maart 2020 stuurt een ambtenaar van Financien de memo Palmen naar een onderzoeker van de Auditdienst Rijk. Deze doet een onderzoek naar de affaire. Het rapport van de ADR wordt een paar dagen later gepresenteerd. De memo Palmen wordt niet genoemd in het rapport en ook niet in de toelichting aan de Kamer. De ADR had geen verslag gekregen van het MT Toeslagen overleg van maart 2017.

Op 28 april 2020 stuurt de staatssecretaris een brief naar de Kamer met een tijdslijn. Het memo Palmen wordt in de tijdlijn niet genoemd. In de tijdlijn is ook niets opgenomen over het crisisteam bij Financien en de dagen overleg begin juni. De top was begin juni 2019 bezig met oa een reconstructie en het opstellen van een brief aan de Kamer.

Op 14 oktober 2020 krijgt staatssecretaris Van Huffelen de memo Palmen voor het eerst onder ogen. Op deze dag stuurde de staatssecretaris  een set documenten over de kinderopvangtoeslag affaire naar de Kamer. Een van deze document betreft een notitie van de toenmalige directeur-generaal Belastingdienst met de titel ‘notitie set factsheets en opzetkamerbrief 5 juni 2019. Deze notitie bevat een verwijzing naar een memo waar een deskundige van de Belastingdienst aangeeft (de vaktechnische coordinator Palmen) dat Toeslagen moedwillig handelt. Dit document is bewust niet verstrekt in WOB-verzoeken maar ook niet aan de Kamer verstrekt.

Tijdens het Algemeen Overleg Voortgang hersteloperatie Kinderopvangtoeslag op 15 oktober 2020 vraagt Omtzigt aan de staatssecretaris om dit memo aan de Kamer te sturen.

De staatssecretaris stuurt op 20 oktober 2020 de memo Palmen aan de Kamer. Echter bepaalde teksten zijn witgelakt.

Tijdens het verhoor van Palmen in november 2020 verzoekt lid van de ondervragingscommissie Leijten aan Palmen om een passage van haar eigen brief voor te lezen. Deze passage was door de staatssecretaris eerder deels gelakt aan de Tweede Kamer gegeven.

Op 15 november 2019 worden stukken vanwege een WOB-verzoek vrijgegeven. De factsheets waarin de memo wordt genoemd zijn geen onderdeel van de stukken, net zoals de memo zelf.

Op 4 december  2020 stuurt de staatssecreataris de ongelakte memo Palmen naar de Kamer.

Op 11 december worden door het ministerie stukken openbaar gemaakt nav een verzoek op basis van de wet openbaarheid van bestuur. Een van de stukken is een e-mail van 23 juli 2019 waarin de commissie Donner vraagt om alle notities aan de staatssecretaris over CAF11. Donner heeft de memo Palmen nooit ontvangen.

Op 14 december schrijft staatssecretaris Alexandra van Huffelen van Financiën aan de Tweede Kamer dat haar voorganger Snel en de ambtelijke top van het ministerie de interne memo-Palmen niet kenden.

De parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag concludeert op 17 december, drie dagen na het antwoord van Van Huffelen,  in haar rapport dat Snel en de ambtelijke top van deze memo-Palmen wel degelijk in kennis zijn gesteld, om precies te zijn op 5 juni 2019.

Op 23 december 2020 stuurt Pieter Omtzigt een zeer uitgebreide set van vragen aan de minister over de gang van zaken omtrent het memo Palmen.