Definities van mediabegrippen. Wat is nu nepnieuws of junknieuws?

Er vindt heel veel discussie plaats over nieuws, nepnieuws, desinformatie en  propaganda. President Trump gebruikt ‘fake news’ met enige regelmaat. Sinds de publicatie van een rapport over nepnieuws in Nederland kennen we hier de term ‘junknieuws’.  Maar wat is nu een juiste definitie van deze en andere begrippen?  In deze blog geef ik een overzicht. De definities zijn in mijn eigen woorden beschreven.

In Nederland is de neiging om zaken in hokjes te stoppen. Met media is dat lastig. Bij traditionele media lukt dat vaak nog wel omdat deze bestaan uit een redactie die werkt voor een organisatie met een bepaalde doelstelling. De Evangelisch Omroep heeft een duidelijk andere doelstelling van Powned. Bij social media is het categoriseren wat lastiger omdat er lang niet altijd sprake is van redacties, aandeelhouders en invloed van adverteerders  op de toon van verhalen. Social media websites die nieuws en opinies brengen kunnen daardoor minder gekleurd zijn dan traditionele media. Toch plaatsten 2 onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam alle websites met een schijn van rechtse opinie in de categorie ‘junknieuws’.

opinie = een mening van een individu of  groep mensen. Een mening kan op feiten zijn gebaseerd maar is dat niet per definitie. Kenmerken zijn subjectief en persoonlijk. Vaak speelt emotie, karakter, religie en achtergrond ook een belangrijke rol in de vorming van een opinie. Een opinie stuk hoeft niet overeen te komen met standpunten van de eindredactie.

gekleurd nieuws = eenzijdige berichtgeving over een onderwerp, of door juist niet te berichten over bepaalde onderwerpen of feiten, vaak gebaseerd op de mening, politieke overtuiging van een journalist of redactie. Feitelijk brengt iedere mainstream media in zekere zin gekleurd nieuws. Een voorbeeld is mainstream media in Nederland niet berichtten over een verborgen camera actie van project Veritas die aantoonde dat CNN zeer vijandig staat tegenover president Trump.

feit = een gebeutenis waarvan waarvan de werkelijk vaststaat bijvoorbeeld doordat deze is waargenomen, wetenschappelijk is aangetoond of gemeten kan worden.

propaganda = het beinvloeden van de publieke opinie door verspreiden van denkbeelden van politieke partijen, regering en politieke leiders.

narrative laundering / oorsprong witwassen = een methode om de oorsprong van een verhaal te verhullen door op het oog authentieke bronnen en schrijvers te creeeren die schijnbaar als eerste een verhaal publiceren. Feitelijk zijn deze bronnen nep en aangemaakt door statelijke actoren als de GRU (Russische inlichtingendienst). Het doel van narrative laundering is scepsis verminderen en er zo voor te zorgen dat verhalen massaal worden gedeeld op social media. (bron)

spinnen/ spindocter = een zo positief mogelijk beeld creeren van een politieke partij, politiek beleid of politicus. Iemand die dit beroepsmatig doet wordt een spindocter genoemd. Spinnen wordt ook gedaan door woordvoerders van politieke partijen en ministeries bijvoorbeeld in situaties waarbij de politieke opdrachtgever onder vuur ligt.

clickbait = het zo aantrekkelijk maken om een artikel te lezen door gebruik van overdreven termen in de titel waardoor de lezer nieuwsgierig wordt. Vaak bevat een artikel met clickbait ook nepnieuws.

ragebait / outragebait = clickbait met een verhaal dat is bedoeld om publieke verontwaardiging te veroorzaken voor financieel gewin. Meer reacties = meer betrokkenheid = meer klikken = meer advertentie-inkomsten. Bijvoorbeeld : onderzoek toont aan dat een derde van mensen een vrouwelijke of genderneutrale Kerstman wil.

junknieuws = verhalen met veelal feitelijk juiste beweringen of meningen die inspelen op de onderbuik of angst gevoelens van mensen, behoorlijk partijdig zijn, geeft weinig bewijzen voor de stellingen en meningen die worden gegeven, is populistisch van inhoud en richt zich meestal op nieuws en politici. Er zit vaak een complotelement in dit type nieuws zoals false flags, mainstream media die bepaalde feiten bewust zouden achterhouden of instituten die onder druk van regeringen onjuiste informatie zouden verstrekken. Onderwerpen zijn vaak migratie, Islam, de EU en klimaatverandering. Junknieuws wordt vaak gebruikt als containerbegrip waar ook fakenews onder valt. Uitgebreide beschrijving hier. 

pulpnieuws, klikpulpnieuws of rommelnieuws = sensatienieuws van slechte journalistieke kwaliteit dat vaak nauwelijks tot geen relevantie heeft op de samenleving maar makkelijk leest, nieuwsgierig maakt en vaak een verslavend effect heeft (net als junk food). De identiteit van de schijver is vaak onduidelijk. Bevat meestal geen meningen en heeft geen enkele intentie om anderen te beinvloeden. Meestal gemaakt om geld te verdienen middels advertenties. Bijvoorbeeld: man geeft duizenden Euro’s uit om op zijn hond te lijken. Of “piloot verdwenen MH370 duikt op in ziekenhuis Taiwan”

Een ander voorbeeld de Engelse roddelbladen die vaak verhalen uit de duim zuigen.

fakenews (nepnieuws), apekool  = het verspreiden van verifieerbaar onjuiste berichtgeving gelijkend op echte berichtgeving. Vaak  met als doel geld te verdienen aan de mensen die het bericht lezen. Soms bedoeld als grap. En meestal vanuit onkunde omdat de verspreider echt denk dat hij de waarheid zegt. Nepnieuws is een containerbegrip geworden voor allerlei andere feitelijk onjuist nieuws zoals desinformatie. Een voorbeeld van nepnieuws is toen de Engelse tabbloid the Sun schreef dat er drie mensen met messen een vliegtuig op Schiphol hadden gekaapt. Dat was uitsluitend gebaseerd op Tweets van duidelijke niet betrouwbare bronnen. Het AD schreef in november dat Lidl alle verwijzingen naar Kerst had vervangen. Dat bleek niet waar.  In februari 2019 stelden acteurs van De Verleiders dat het voldoende is om na kopen van een zak kunstmest in een bepaalde wijk opgepakt te worden door de AIVD. Dat is onzin. Journalist Rudy Bouma gaf in 2017 een hele serie voorbeelden van nepnieuws en desinformatie.

Uitleg waarom artikel hierboven nep is.

Nepnieuws is niet over iets berichten wat op moment van berichten zeer wel  mogelijk is maar wat later onjuist bleek te zijn. Bijvoorbeeld op 6 november 2019 brak er op Schiphol grote paniek uit nadat een piloot op een knop had gedrukt die aangeeft dat het toesel is gekaapt. Het  NOS Journaal sprak van een mogelijkheid van kaping. Later bleek het om een fout van de piloot te gaan. Die berichtgeving op Twitter is dus geen nepnieuws.

Nepnieuws is ook niet kritische berichtgeving over president Trump door de mainstream media.. Hij misbruikt deze term zeer vaak. Het woord wordt sinds Trump gebruikt door Trump supporters als frame tegen de gevestigde journalistiek.

desinformatie = het bewust , frequent (vaak via een campagne) verspreiden van onjuiste informatie (misleiden) met een bepaalde doelstelling zoals beinvloeden van de publieke opinie, destabiliseren, groepen tegen elkaar opzetten (opschalen van spanningen)  of een parlement verkeerd informeren om fouten toe te dekken. De bron van desinformatie is vaak een regering, een politicus (meestal rehcts) staat of leider van een land (zogenaamde statelijke actoren) of een actiegroep (bijv Pegida).  Het uiteindelijke doel van statelijke actoren is verkiezingen te beinvloeden.

Desinformatie kent verschillende methodes van beinvloeding: via nepnieuws berichten op social media, op pagina’s van politieke partijen (vaak in de VS waar campagnes harder zijn dan in Nederland), via nep-actiegroepen die de straat op gaan om te demonstreren en zo aandacht willen krijgen, via documentaires die indirect betaald worden door statelijke actoren.

Maar het kan ook een bedrijf zijn dat een ander bedrijf wil beschadigen. De verspreiding van desinformatie is vaak intensief vlak voor verkiezingen of na ingrijpende gebeurtenissen zoals na de MH17 ramp. Echter desinformatie wordt ook verspreid door antivaccinatiecampagnes. Het Kremlin heeft heel veel desinformatie verspreid over MH17. In 2015 lichtte minister Hennis de Kamer onjuist in. Terwijl ze wist dat er veel burgerslachtoffers waren gevallen bij een bombardement in Iraq vertelde ze de Kamer dat er juist geen burgerslachtoffers waren gevallen.

Het berichten over berichtgeving dat desinformatie bevat is zelf geen desinformatie. Bijvoorbeeld wanneer de NOS bericht over een persconferentie van het Russische staatsbedrijf Almaz Antey dat onjuiste uitspraken doet.

Op 6 oktober 2015 bericht de Telegraaf over MH17 met een artikel waarvan de kop luidde “’Crash MH17 door bom in de cockpit’‘. Die stelling komt van een mysterieus rapport dat werd aangeboden door een Russische bron aan Nederlanders. Die speelden het door aan MIVD-directeur Pieter Bindt.

digitale inmenging = activiteiten, vaak door statelijke actoren, die gericht zijn op kwetsbaarheden in computersystemen (cybersecurity, hacking) of die zich richten op beinvloeding van de publieke opinie (desinformatie)

manipulatie , fraude, vervalsing = het aanpassen van stukken, nieuws zodat het gunstiger uitpakt voor de instantie die de manipulatie pleegt. Gemanipuleerde stukken hebben intiteel een kleiner bereik maar kunnen worden ingezet als ‘bewijsmateriaal’ in desinformatie campagnes. Bijvoorbeeld de WODC-affaire.

misleiding  =  het misleiden van iemand via een email bericht of pop-up om daarmee geld te stelen. Bijvoorbeeld door het sturen van een email bericht met daarin een link die verwijst naar een nepsite. Hiermee verkrijgen criminelen toegang tot een bankrekening. De Nederlandse overheid voerde een campagne genaamd ‘‘Niet openen, niet klikken, niet je bankrekeningnummer geven’’

Junknieuws volgens de onderzoekers Richard Rogers en  Sabine Niederer van de Universiteit van Amsterdam =  een containerbegrip voor complottheorieën, clickbait, extremistische, sensationalistische, tendentieuze en politiek sterk gekleurde (‘hyperpartisan’) bronnen en verhalen.

tendentieus = gekleurd nieuws. Een verhaal bevat nieuwselementen die feitelijk correct zijn maar geeft maar 1 kant van het verhaal door bijvoorbeeld geen wederhoor te plegen of andere feiten niet te noemen.

hyperpartisan / hyperpartijdig = gaat verder dan tendentieus. Extreem eenzijdige politiek gekleurde berichtgeving. Vaak een opinie met feiten maar zonder de volledige context te geven.  Bijvoorbeeld dit artikel van Eva Vlaardingerbroek over de in haar ogen lage straf voor een asielzoeker die in de bus een meisje verkrachtte. De beredenering van de rechter geeft de auteur niet. Die gaf journalist Chris Klomp in dit artikel. Hyperpartisan aan de linkerzijde is dit opinie stuk op Joop. Het schrijft over de witte mensen en noemde het afsteken van vuurwerk bij een gebouw waar leden van KOZP aanwezig waren een aanslag.

hoax ,  broodje-aapverhaal , fabel ,  (moderne) sagen ,  stadslegende , Urban Legend, mythe =  onschuldig verhaal met informatie die niet klopt. Vaak geschreven met de bedoeling om anderen voor de gek te houden of bang te maken. Een andere aanleiding voor maken van een hoax kan zijn om traditionele media te testen hoe alert deze zijn. De bedoeling van een hoax is meestal niet om te beinvloeden. Een bericht over een Nederlandse jongen die veel geld verdiende met Bitcoins was een hoax. En een test met 5G waarbij vogels dood gingen klopt ook niet.

satire = een uiting waarbij via humor een persoon, organisatie, land op de hak wordt genomen en waarbij iedereen begrijpt dat het niet echt nieuws betreft. De Speld is een goed voorbeeld van satire over nieuws.

Complottheorie = Een artikel dat er zo echt mogelijk uitziet maar elementen  zoals verklaringen voor een gebeurtenis bevat waardoor de lezer denkt dat er sprake is van een complot (zoals opzet of een false flag). Bijvoorbeeld verhalen over 9/11 . Complottheorieen worden vaak ingezet door autoriteiten met als doel desinformatie te verspreiden of groepen tegen elkaar op te zetten. De oorzaak van een complottheorie ligt vaak in wantrouwen bij instituten (regering, EU, NATO, KNMI, RIVM, NASA)

complotdenker = Iemand die de algemene aanvaarde verklaring voor belangrijke gebeurtenissen niet accepteert en vaak kwaadachtig bewust handelen van een regering of autoriteit vermoed als oorzaak van een  gebeurtenis. Een complotdenker accepteert wetenschappelijk bewijs vaak niet en ook andere feiten worden makkelijk terzijde geschoven. Vaak heeft de complotdenker een aversie tegen de main stream media die in het geheel niet wordt vertrouwd. Meestal gelooft een complotdenker in meerdere complotten.

Conspiracy = verhalen over niet bestaande verschijnselen. Bijvoorbeeld dat de aarde plat is en verhalen over ufo’s  (UFOlogie)

Pseudowetenschap = uitingen en opvattingen van mensen die stellen dat deze wetenschappelijk zijn onderbouwd terwijl dat niet het geval is.

agitprop = een combinatie van de woorden agitatie en  propaganda. Het is een dwingende, agressieve vorm van propaganda die in de periode van de Sovjet Unie werd gebruikt om de arbeidersklasse te informeren.

Zone flooding /Flooding the zone/ flood the zone with shit = een strategie voor verspreiden van desinformatie waarbij het publiek in verwarring wordt gebracht door een lawine van elkaar tegensprekende complotverhalen. Hierdoor wordt een groot deel van het publiek zo sceptisch dat het geen zin meer heeft om door het oerwoud van nieuws de feiten te zoeken. President Poetin is de uitvinder van deze methode. Hij stelt dat er waarheid onbekend is en dat het publiek een sterke leider moet volgen.

shock blog = een website dat provocerende verhalen publiceert. Soms gedreven door geld om zoveel mogelijk pageviews te genereren. Soms door idiologie. GeenStijl wordt door onderzoekers een shock blog genoemd. Een voorbeeld is het publiceren van links naar copyright materiaal zoals Playboy foto’s.

media = alle middelen waarmee informatie wordt verspreid. Voorbeelden zijn een krant, een website, Twitter, een boek.

mainstream media (msm) / reguliere media. Bekende, gevestigde en veel geraadpleegde media met een voornamelijk neutrale wijze van berichtgeving zoals kranten, tijdschriften, radio, televisie en de internet kanalen van deze organisaties.  Vaak hebben deze organisaties een winstoogmerk of krijgen deze subsidie van de rijksoverheid. Redacties bestaan uit meerdere journalisten met een eindredactie die voor hun werk betaald krijgen.  Mainstream heeft vaak een kleur (Volkskrant heeft een links karakter, Telegraaf een rechts karakter) en lijkt mee te bewegen met de polariseren van de samenleving. Dit was de voorpagina van de Telegraaf van 7 november 2019. Dit is verre van neutrale berichtgeving. In 2012 noemde de Telegraaf Mark Rutte ‘Marx Rutte’. In januari 2017 gebruikte de Telegraaf de kop ‘kansloze asielplaag ongehinderd verder’ dat op veel kritiek kwam te staan.

alternatieve media = Alle media, vaak publicerend op internet, die niet in de categorie mainstream media vallen.

journalist = iemand die vanuit een beroep publiceert en daar een vergoeding voor krijgt dat een aanzienlijk deel van het inkomen vormt.

burgerjournalist / blogger = iemand die als hobby publiceert voor alternatieve media.

troll = een persoon die zich veelvuldig mengt in debatten op social media platformen en daarbij een controversiele, vaak nonsense , verhalen verdedigd zonder op feiten gebaseerde argumenten te geven. Een troll gaat snel over tot persoonlijke beledigingen (ad hominem, jij-bakken) die over de vorm van het debat gaat en niet over de inhoud. Een troll kan iemand zijn in dienst van een statelijke actor maar is vrijwel altijd een gewoon, fanatiek persoon.

bot = een op een persoon gelijkend geautomatiseerd account op social media. Het verzend meestal desinformatie met dezelfde teksten op hetzelfde moment met een groot aantal andere bots. Dit is een artikel over bots die ingezet werden in MH17 debat.

onafhankelijk = media, journalist die ongehinderd kan publiceren zonder dat er gevolgen kunnen onstaan voor die vrijheid van publicatie, voor de reputatie voor de journalist of voor de media waar deze publiceert. Beslissingen of en wat er wordt gepubliceerd kunnen worden genomen zonder belangen van andere partijen (adverteerders, sponsoren, geldverstrekkers, aandeelhouders, politiek)  te overwegen.

Verkeerde berichtgeving / misinformation / misinformatie = een verhaal dat een fout bevat waarvan de oorzaak een menselijke fout is en dat niet ten doel heeft schade te berokkenen. Vaak komt de fout door ondeskundigheid van de journalist of iemand die juist is geraadpleegd vanwege veronderstelde expertise. Voorbeeld Rian van Rijbroek bij Nieuwsuur.

rectificatie = het aanpassen van een fout in een artikel waarbij de lezer zonder deze rectificatie een onjuist beeld krijgt van hetgeen beschreven wordt.

framen = het markeren van een persoon of organisatie met een bepaald beeld vaak met de bedoeling om deze in een kwaad daglicht te zetten.

filter bubbel / echokamer = verschijnsel waarbij burgers zich eenzijdig laten informeren door media die hetzelfde verhaal verspreiden. Een groep mensen die in een filter bubbel zit wordt ook wel een deelpubliek genoemd. Er is aangetoond dat er weinig uitwisseling van standpunten plaatsvindt tussen filter bubbels met tegenstrijdige opinies.