Belastingdienst gebruikte wel degelijk tweede nationaliteit voor opsporing fraude

Uit vrijgegeven WOB-documenten blijkt dat de Belastingdienst wel degelijk de tweede nationaliteit van mensen die een toeslag kregen gebruikte voor opsporingsdoeleinden. Deze methode is bekend als etnisch profileren. Amnesty International geeft als definitie “het gebruik van criteria als huidskleur, nationaliteit, etniciteit, taal of geloof bij opsporing of handhaving terwijl dat niet objectief te rechtvaardigen is”. De Autoriteit Persoonsgegevens is al sinds 2014 op de hoogte van vermoedens van etnisch profileren door de fiscus. Het heeft uiteindelijk een onderzoek gestart dat nog niet is afgerond. Later veranderde de fiscus deze discutabele wijze van opsporing. 

Dit artikel is een onderdeel van een serie artikelen over de kinderopvangtoeslag affaire.

De Belastingdienst start eind 2013 met een speciaal team dat fraude moet gaan opsporen met Toeslagen op gebied van onder meer huur en kinderopvang. Dit zogenaamde Combiteam Aanpak Facilitators (CAF) leek zich vooral te richten op misbruik door buitenlanders of Nederlanders met een allochtone achtergrond. Uit de WOB-stukken blijkt bijvoorbeeld dat Polen, Bulgaren, Roemenen en Nederlanders met een Turkse of Marokkaanse achtergrond vaak als verdachte werden gezien.

Bij een controle door inspecteurs van dit  CAF-team in 2014 bij een gastoudersbureau stond de tweede nationaliteit van aanvragers van Kinderopvangtoeslag (KOT) in een Excel bestand vermeld. Een medewerker van de Belastingdienst toonde het Excel bestand aan de eigenaar van het gastouderbureau waar hij op bezoek was.

Uit de vrijgegeven WOB-stukken wordt nu duidelijk hoe dit Excel bestand tot stand is gekomen.

In Bijlage 4.1 welke onderdeel is van het Wob-besluit is op pagina 122 een zogenaamd B/CA CIV (Belastingdienst/ Centrale Administratie Centrale Informatie Voorziening) opdrachtformulier te zien. De opdracht is van 11 februari 2015. Dit formulier wordt ook wel opdrachtformulier voor productieregister genoemd. Dit is een formulier dat wordt gebruikt om een zoekopdracht in te dienen in het centrale IT-systeem van de Belastingdienst. De output is een Excel document. Een dergelijk Excel document werd door een inspecteur van de Belastingdienst getoond aan de eigenaar van het gastouderbureau Dadim bij een controle vanwege vermoedens van fraude.

Het centrale IT-systeem van de Belastingdienst is waar alle data van burgers van Nederland in wordt verzameld. Dit systeem wordt gevoed door externe computerdatabases zoals de Basisregistratie Personen (BRP). Dit  is een centrale database met persoonsgegevens van de inwoners van Nederland en de opvolger van de Gemeentelijke Basis Administratie (GBA). In ieder geval sinds de nieuwe wet BRP van eind 2016 krijgt de Belastingdienst vanuit het centrale BRP geen tweede nationaliteit meer aangeleverd.

Echter dat was in 2014 wel het geval. Een medewerker van de Belastingdienst verklaarde dat zelf! Ook staatssecretaris Menno Snel geeft dat in een brief aan de kamer toe. “Tot  2014 ontving Toeslagen uit de basisregistratie personen (BRP) zowel de eerste als de tweede nationaliteit. Vanaf 2014 ontvangt Toeslagen vanuit de BRP alleen de Nederlandse nationaliteit, ook als een persoon daarnaast nog een andere nationaliteit heeft”.

Uit deze opmerking blijkt ook dat het opschonen van de tweede nationaliteit in de systemen van de fiscus niet heel snel ging, Immers tot zeker februari 2015 was het nog mogelijk de tweede nationaliteit op te vragen.

Terug naar de zoekopdracht. In het formulier waar de query wordt gedefinieerd wordt aangegeven dat nationaliteit_ 2 moet worden opgevraagd en in een Excel document moet worden geplaatst.

De staatssecretaris geeft dat ook aan in de brief aan de kamer :

“Vanaf de startperiode van het CAF maakte Toeslagen na het ontvangen van een  signaal een uitdraai uit de systemen. Hiervoor werd vanaf 2013 door een medewerker een uitgebreid queryverzoek gedaan om gegevens uit de systemen te kunnen combineren. In dit queryverzoek werd gevraagd om specifieke gegevens over vraagouders. Naast naam, adres, en woonplaats, werden bijvoorbeeld ook gegevens over (eerste en tweede) nationaliteit, de startdatum van de toeslag en een eventuele immigratiedatum opgevraagd. In de opgeleverde gegevensset zijn alle gevraagde gegevens opgenomen.”

Snel schrijft in zijn brief dat het CAF-team op basis van externe signalen zoals van de GGD een onderzoek werd gestart. Het is volgens Snel niet zo dat er eerst een zoekopdracht wordt gegeven en bijvoorbeeld op basis van voorkomen van bepaalde tweede nationaliteiten een onderzoek wordt gestart. Het is niet mogelijk om deze uitspraak te controleren.

De vraag roept zich dan op waarom dan uberhaupt de tweede nationaliteit onderdeel van de query uitmaakte. De staatssecretaris schrijft in zijn brief dat recent is besloten dat nationaliteit ook geen onderdeel meer is van het queryverzoek.

Een andere aanwijzing voor etnisch profileren is deze email van een medewerker van de Belastingdienst Toeslagen. Deze verzoekt op 20 februari 2014 een andere medewerker van de fiscus of een collega een overzicht kan maken met aanvragen in 2014 op etniciteit.

Fraude met giften 

Het CAF team komt in 2015 een grote fraudezaak op het spoor met giftenaftrek. Er is sprake van vervalste kwitanties die moeten bewijzen dat mensen een gift hebben gedaan aan een goed doel (ANBI). Echter het team kan niet gericht zoeken naar verdachten omdat de ANBI code niet in het syteem van de fiscus is opgeslagen. Daarom wil men een zoekopdracht gaan doen waarbij de tweede nationaliteit wordt gebruikt. Het lijkt er op dat de fraude met giften werd gedaan door allochtonen. In het weekverslag van het CAF team van 5 juni 2015 (bijlage 1.8 pagina 218) is te lezen dat die tweede nationaliteit vanwege recent kabinetsbesluit uit het BVR (informatiesysteem Beheer van Relaties van de fiscus) wordt gehaald.

Dezelfde dag geeft een medewerker van Belastingdienst B/CA per email aan een medewerker van het CAF-team problemen te hebben met het gebruik van de tweede nationaliteit in een query. B/CA is de Centrale Administratie en uitvoeder van verzoeken om informatie.

De B/CA medewerker schrijft:

Gisteren kwam bij mij het verzoek van CAF aan B/CA binnen om een query uit te voeren op etnische afkomst in verband met jullie onderzoek naar  mogelijke fraude op giftenaftrek

Een relevant deel van de email is echter weggelakt. De medewerker lijkt een ander soort query voor te stellen die minder privacy gevoelig is. De query wordt dan uitgevoerd door de afdeling business intelligence & analytics (BI&A). Deze afdeling maakt slimme zoekopdrachten met moderne software.

Op 9 juni schrijft een medewerker van de Belastingdienst, vermoedelijk een lid van het CAF-team dat men realiseert dat er sprake is van gevoelige informatie! Maar gezien de ernst van de situatie (de fraude met giften) wil het CAF team toch een query laten uitvoeren waarbij de tweede nationaliteit wordt gebruikt om mensen te selecteren (etnisch profileren is dat!) Onderstaand is een deel van de email (bijlage 1.8 pagina 219)

Het verweer van iemand van het CAF-team is dat dit een grote zaak is waarbij twee verdachten zijn opgepakt. CAF wilde meer bewijzen verzamelen en de omvang van de zaak bepalen. Daarvoor was de query met de tweede nationaliteit nodig. Er wordt geschreven “Tevens willen we aan de hand van de query beoordelen of de lijst met facilitators nog groter moet zijn dan de 5 plus 1 zoals hierboven beschreven. De verwachting  dat de groep nog aanmerkelijk groter is is zeer reeel op basis van zowel de bevindingen tot nu toe als ook de verklaringen van de verdachten We hebben hiervoor de detailgegevens uit de query nodig en dus niet alleen het algemene beeld ”

Op 7 juli 2015 schrijft de medewerker van Business Intelligence Anaiytics een rapport over zijn analyse van wie er giften geeft. Er is gekeken naar Nederlanders en niet-Nederlanders waarbij de nationaliteit niet direct te herleiden was. Blijkbaar is CAF akkoord gegaan met het niet gebruiken van nationaliteit_2 in de query die het team in eerste instantie had ingediend bij B/CA.

In mei 2016 werden de 57-jarige Göksel Ö.  en de 52-jarige Seref S. beiden uit  Rotterdam gearresteerd. De opsporingsdienst Fiod schatte dat de fiscus voor 500.000 euro is getild met behulp van honderden onjuiste belastingaangiften. De beide verdachten maakten vervalste bonnen van giften. De fiscus schreef destijds in 2016 dit bericht over de arrestatie van de twee.

In maart 2017 wordt bekend dat de fiscus in het afgelopen half jaar bij minstens negen islamitische organisaties onderzoek heeft gedaan naar giften en verdachte geldstromen.

 

Ontkenning door Belastingdienst

In mei 2019  gaf een woordvoerder van het Ministerie van Financien na vragen van RTL Nieuws en Trouw aan dat de fiscus niet etnisch profileert. Maar deze kon het ook niet helemaal uitsluiten! De woordvoerder gaf aan dat “gegevens over nationaliteit automatisch voorkomen in een query (zoekopdracht).”

Dat is dus niet de waarheid! In de B/CA DIV formulier wordt nationaliteit_ 2 expliciet aangevraagd in de zoekopdracht! Wanneer er geen sprake was van etnisch profileren had de medewerker uitsluitend nationaliteit_1 aangevraagd in de zoekopdracht (query). Ook klopt het niet dat de nationaliteit “automatisch voorkomt in een query”.

Staatssecretaris Menno Snel laat in een brief aan de Kamer op 15 november 2019 weten dat “Toeslagen maakt niet meer zelfstandig risico-selecties en data-analyses; dit komt onder dat: verantwoordelijkheid en aansturing van de centrale data-afdeling te liggen.”

In de brief laat Snel ook weten dat hij de Autoriteit Persoonsgegevens heeft verzocht om  signalen over gebruik tweede nationaliteit mee te nemen in het lopende onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens.

Al langere tijd sterke vermoedens van etnisch profileren

In 2016 was er al een vermoeden van etnisch profileren door de fiscus. Er is toen een indicatie ingediend door het gastouderbureau Dadim bij de Autoriteit Persoonsgegevens.  Hierna vroeg de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) aan de fiscus of er  inderdaad sprake was van gebruik van tweede nationaliteit bij opsporing van fraude. Deze verklaarde in juli 2017 aan de AP dat gegevens betreffende de nationaliteit niet worden gebruikt als selectiecriterium om (extra) toezicht uit te voeren. Dat blijkt dus niet de waarheid te zijn.

Opvallend genoeg was de verklaring van de fiscus destijds voldoende voor de AP om geen nader onderzoek in te stellen.

Het gastouderbureau diende een klacht in tegen de AP. Die klacht is gegrond verklaard. Er loopt nu al enige tijd wel een onderzoek.

Verandering van de cultuur bij de fiscus

De cultuur bij de fiscus over privacy is in de loop der jaren wel veranderd. Werd de tweede nationaliteit in 2014 nog wel door het CAF team gebruikt, later is dat veranderd blijkt uit de WOB-stukken. Er kwam een wet AVG die ervoor zorgde dat de Belastingdienst de tweede nationaliteit uit haar systemen verwijderde.

Er kwam een functionaris gegevensbescherming (FG), verplicht door de AVG, die toeziet op het gebruik van bijvoorbeeld zoekopdrachten. Arnold Franse is sinds mei 2016 actief in de rol van FG bij onderdeel Data & Analytics. In dit interview geeft hij het volgende aan :

Je mag mensen bijvoorbeeld niet op seksuele voorkeur, geloof of afkomst selecteren, maar soms kan dat onbedoeld gebeuren als er bijvoorbeeld een selectie wordt gemaakt op volwassen mensen met een jong BSN-nummer (lees: mensen die nog niet zo lang in Nederland zijn)

 

Onderzoek door Autoriteit Persoonsgegevens

Bij de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is nog een tweede klacht gemeld over etnisch profileren in de kwestie kinderopvangtoeslag. Naast het gastouderbureau Dadim meldde een kinderopvang uit Almere zich. Daar was het opgevallen dat ouders met een buitenlandse afkomst geen toeslag meer kregen terwijl Nederlandse ouders geen problemen hadden met hun toeslagen.

Ik vroeg in november 2019 de Autoriteit Persoonsgegevens naar de status van haar onderzoek en waarom dit onderzoek zo lang loopt. De reactie van een van de woordvoerders was “Wij doen nooit uitspraken over welke onderzoeken wij hebben lopen”. De AP gaf ook geen reactie op de vraag waarom een eerder verzoek tot onderzoek in eerste instantie werd afgewezen door de AP ondanks de vele eerdere overtredingen van de Belastingdienst van wetten op gebied van privacy.

De AP heeft van de Belastingdienst stukken ontvangen in het kader van het onderzoek.